2014, ജൂൺ 22, ഞായറാഴ്‌ച

നാദനീലിമയിലെ പൂത്തുമ്പികള്‍

രമേശ് അരൂര്‍


പ്രവാസികള്‍ക്ക് പുതിയ സംഗീത ഭാവുകത്വം സൃഷ്ടിക്കാന്‍ കഴിയും. നാട്ടില്‍ ഒരിടത്ത് സ്വസ്ഥമായിരുന്നു പാട്ട് കേള്‍ക്കുന്നവരെ പോലെയല്ല പ്രവാസിയുടെ സംഗീതാസ്വാദനം. ഒരു ജീവിതയാത്രയുടെ എല്ലാ പ്രതിസന്ധികള്‍ക്കും ഇടയില്‍ നിന്നുകൊണ്ടാണ് വീണുകിട്ടുന്ന വിലപിടിച്ച ഇടവേളയില്‍ പ്രവാസികള്‍ പാട്ടു കേള്‍ക്കുന്നത്. ആ കേള്‍വിക്ക് അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വസ്ഥരുടെ കേള്‍വിയെക്കാള്‍ പ്രത്യേകതയുണ്ട്. ആ കേള്‍വിക്കാണ് ആത്മാവുള്ളത്. കലാകാരന്മാര്‍ക്കും പ്രവാസത്തിലൂടെയേ ആത്മനവീകരണം ലഭിക്കൂ. അപരിചിത സമൂഹത്തില്‍നിന്ന് കലാകാരന്‍ തിരുത്തലുകള്‍ക്ക് വിധേയനാകുന്നു.

രുഭൂമിയിലെ കാരുണ്യമില്ലാത്ത വെയില്‍ 49 ഡിഗ്രിയുടെ ചൂടറ്റത്തേക്ക് വലിഞ്ഞുകയറാന്‍ തുടങ്ങിയ ജൂണ്‍ 17 ലെ പകലാണ് ഷറഫിയയിലെ സഫാരി ഹോട്ടലിന്റെ 402-ാം നമ്പര്‍ മുറിയുടെ കോളിംഗ് ബെല്ലില്‍ വിയര്‍പ്പുനനവുള്ള എന്റെ ചൂണ്ടുവിരല്‍ അമര്‍ന്നത്. വാതില്‍ തുറക്കപ്പെടാന്‍ നിമിഷങ്ങള്‍ പോലും വേണ്ടിവന്നില്ല. മുന്നില്‍ നീണ്ടുപടര്‍ന്ന മുടിയും നരച്ചുതുടങ്ങിയ ദീക്ഷയുമായി പ്രിയ ഗായകന്‍ ഷെഹബാസ്. കയ്യില്‍ ജപസ്വരങ്ങളുടെ മുത്തുപൊഴിക്കുന്ന ദസ്ബിമാല. ജീന്‍സും, കറുത്ത് അയഞ്ഞ ടീഷര്‍ട്ടും കഴുത്തില്‍ വെള്ളിവരകള്‍ പാകിയ വീതികുറഞ്ഞ ഷാളും. പ്രതീക്ഷ പോലെ പൂത്തുലഞ്ഞ ചിരിയും അകത്തേക്കുള്ള ക്ഷണവും.
അതിഥിയാരെന്ന ആകാംക്ഷയുടെ നോട്ടമെറിഞ്ഞ് തബലയില്‍ മാന്ത്രിക വിരലുകള്‍ കൊണ്ട് ചടുലതാളങ്ങളുടെ പ്രകമ്പനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന റോഷന്‍ ഹാരിസ് അകത്തുണ്ട്. സംഗീത വഴിയിലെ ഇഷ്ട തോഴന്‍ റോഷന്‍ ഹാരിസിനോടൊപ്പമുള്ള ഹ്രസ്വ സന്ദര്‍ശനത്തിനെത്തിയ ഷെഹബാസുമായി കൂടിക്കാഴ്ച മരുഭൂമിയില്‍ പെയ്ത മഴപോലെ അപ്രതീക്ഷിതം. ഇരുവരും ഒരുമിക്കുന്ന വേളകള്‍ അതു ഗസല്‍ ആയാലും വര്‍ത്തമാനമായാലും യാത്രയായാലും അനുഗമിക്കാന്‍ കഴിയുന്ന സംഗീത പ്രേമികള്‍ക്ക് മഹാഭാഗ്യം.

മലപ്പുറത്തെ പഴയ കാല്‍പ്പന്തുകളിക്കാലത്തിലേക്കു ഷെഹബാസിനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടു പോകാനെന്ന പോലെ ഹോട്ടല്‍ മുറിയിലെ ടെലിവിഷനില്‍ ലോകകപ്പിന്റെ ആവര്‍ത്തന സംപ്രേഷണം. പഴയകൂട്ടുകാരും പന്തുകളിയും ഗസലും ചേര്‍ന്ന കോമ്പിനേഷന്‍.

യാത്രകളിലൂടെ സംഗീതത്തിന്റെ പുതുവഴികളില്‍ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഷെഹബാസും റോഷനും തീര്‍ഥാടനത്തിന്റെയും ആത്മശുദ്ധീകരണത്തിന്റെയും ഭാഗമായാണ് ജിദ്ദയിലേക്കെത്തിയത്. മക്കയിലും മദീനയിലും പോയി. പ്രവാസികളായ പഴയകൂട്ടുകാര്‍ക്കുവേണ്ടി പാടാനുള്ള ക്ഷണവും കൂടിയായപ്പോള്‍ സദസ്സിനുമുന്നില്‍ ഓര്‍മകളുടെ സുഗന്ധം വിടര്‍ത്തുന്ന ഗസല്‍പ്പൂക്കള്‍ വിരിഞ്ഞു. സ്വരശലഭങ്ങള്‍ പറന്നുവന്നു.
വര്‍ഷങ്ങള്‍ക്ക് മുമ്പ് രണ്ട് തവണ സൗദിയില്‍ എത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ഇതാദ്യമായാണ് ഷെഹബാസ് ജിദ്ദയില്‍ പാടുന്നത്. ആദ്യം സൂര്യ കൃഷ്ണമൂര്‍ത്തിയ്‌ക്കൊപ്പം ദമാമിലായിരുന്നു പരിപാടി. പിന്നീട് നവധാരയ്ക്കുവേണ്ടി റിയാദിലും. റിയാദില്‍ ജനബാഹുല്യം പ്രശ്‌നമായി. തുടക്കത്തില്‍ തന്നെ പാട്ട് നിര്‍ത്തേണ്ടിവന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഇക്കുറി ചെറിയ സദസ്സിലേക്ക് ഗസല്‍ ചുരുക്കിയത്. പാടുന്നവരും ഗായകനും തമ്മിലുള്ള ദൂരം അലിഞ്ഞുപോയ കുഞ്ഞുമെഹ്ഫില്‍ ഇരുകൂട്ടരെയും ഏറെ ആനന്ദിപ്പിച്ചു.
പ്രവാസികള്‍ക്കിടയില്‍ പാടുന്നത് നാട്ടില്‍ പാടുന്നതിനെക്കാള്‍ സംതൃപ്തി നല്‍കാറുണ്ട്. ഏറെ ആഗ്രഹിച്ചും ക്ഷമയോടെ കാത്തിരുന്നുമാണ് പ്രവാസികള്‍ കലാകാരന്മാരെ സ്വീകരിക്കാറുള്ളത്. പാട്ടിലെ വിഭക്തിയല്ല അതിന്റെ ആത്മാവായ ഭക്തിയാണ് സംഗീതസ്‌നേഹികളായ പ്രവാസികള്‍ക്കിഷ്ടം. കളങ്കമില്ലാതെ ആ സംഗീതം പകര്‍ന്നു നല്‍കാന്‍ കഴിഞ്ഞാല്‍ അത്രസുഖം വേറെയില്ല.
മലയാളികള്‍ക്ക് ഗസലിനോടും ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തോടും ഇഷ്ടം വര്‍ധിച്ചിട്ടുണ്ട്.

ഉസ്താദ് മെഹ്ദിഹസനെയും, ഗുലാം അലിയേയും സ്ഥിരമായി കേള്‍ക്കുന്നവര്‍ പുതിയ ഗായകരെയും കേള്‍ക്കുന്നുവെങ്കില്‍ അതൊരു ഭാഗ്യമാണ്. സംഗീതത്തിന്റെ സാഗരമാണ് മെഹ്ദിയെപോലുള്ള പ്രതിഭകള്‍. ഒരാസ്വാദകന് അതിനപ്പുറം എത്താന്‍ വേറൊന്നും ഇപ്പോഴില്ല. പക്ഷെ ഗസലിന്റെ കടുത്ത ആരാധകരേക്കാള്‍ സാധാരണ ആസ്വാദകരോടാണ് എനിക്ക് കൂടുതല്‍ പ്രതിപത്തി. വളരാന്‍ സഹായിച്ചവര്‍ എന്ന ഒരാത്മബന്ധം കൂടി സാധാരണ ആസ്വാദകരോടുണ്ട്. ഞങ്ങളെപ്പോലുള്ള പാട്ടുകാര്‍ വെറും കവാടങ്ങള്‍ മാത്രമാണ്. ഗുരുക്കന്മാരുടെ അമൂല്യ സംഭാവനകളുടെ അരികിലേക്ക് സാധാരണക്കാരനെ പ്രവേശിപ്പിക്കുന്ന കവാടം - ഷെഹബാസ് വിനീതനാകുന്നു.  ഗസല്‍ സംഗീതം ഒരു തീര്‍ഥാടനമാണ്. എങ്കില്‍ മെഹ്ദി അതിന്റെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനമാണ്.

ലോകം റെക്കോര്‍ഡുകളിലൂടെയും യൂട്യൂബിലൂടെയും ഉപഭൂഖണ്ഡ സംഗീതം കേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ ഹിന്ദുസ്ഥാനിയിലെയും കര്‍ണാടക സംഗീതത്തിലേയും മഹാ പ്രതിഭകളില്‍ നിന്നും ഗുരുസ്ഥാനീയരില്‍ നിന്നും നേരിട്ട് പാട്ടുകേള്‍ക്കാന്‍ ഭാഗ്യം സിദ്ധിച്ചവരാണ് നമ്മള്‍.

മെഹ്ദി ഹസനും ഗുലാംഅലിയും ബിസ്മില്ലാഖാനും ചൗരസ്യയുമെല്ലാം മലയാളികളെ തേടിവന്നു. എന്നിട്ടും സംഗീതലോകത്ത് മലയാളികളുടെ തനത് സംഭാവന എന്തെന്നു ചോദിച്ചാല്‍ പാടിപ്പാടി വിഷമായ പാട്ടുകളും അനുകരണങ്ങളും മാത്രം എന്നു പറയേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മുന്നോട്ടു പോയാല്‍ ഇന്ത്യയുടെ വിഷമയമായ വേപ്പിലയും പച്ചമുളകും അറബ് ലോകം തിരസ്‌കരിച്ചതുപോലെ നമ്മുടെ സംഗീതവും നാളെ ലോകം തിരസ്‌കരിക്കും.
നമ്മുടെ സംഗീത പാരമ്പര്യത്തില്‍ ഇന്ത്യന്‍ ക്ലാസിക് സംഗീതം അതിന്റെ തനത് രൂപത്തില്‍ ഒരിടത്തുണ്ട്.
സാധാരണ ജനങ്ങളെ അങ്ങോട്ട് കൊണ്ടുപോകാനുള്ള ഉത്തരവാദിത്തമാണ് സംഗീതജ്ഞര്‍ ഏറ്റെടുക്കേണ്ടത്.  ബോളിവുഡ് സിനിമപോലും ഉസ്താദ് ബഡേഗുലാം അലിഖാനെ ഉള്‍ക്കൊള്ളാന്‍ തയ്യാറായിട്ടുണ്ട്. അത് ഉത്തരേന്ത്യന്‍ സമൂഹത്തിന് സംഗീതത്തോടുള്ള സമര്‍പ്പണത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ക്ലാസിക് സംഗീതത്തേയും ഗസലുകളേയും ബീഗം അഖ്തറില്‍ നിന്നും ബഡേ ഗുലാം അലിഖാനില്‍ നിന്നും സ്വീകരിച്ച് വിഷാദമധുരമായി പുതുകാലത്തിലെ ജനഹൃദയങ്ങളിലെത്തിക്കാന്‍ ജഗ്ജിത് സിംഗിനെയും തലത്ത് മെഹ്മൂദിനെയും പോലുള്ള സംഗീതജ്ഞര്‍ക്കു കഴിഞ്ഞു. മിര്‍സാ ഗാലിബിന്റെ രചനകളും ഗസലിന്റെ വര്‍ധിച്ച ജനപ്രീതിക്ക് കാരണമായി. തലത്ത് മെഹ്മൂദിനെ അതുകൊണ്ടാണ് ആധുനിക ഗസലിന്റെ പിതാവെന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇവരെ പോലുള്ളവര്‍ തുറന്നിട്ട പാലം വഴിയാണ് മെഹ്ദിയെ പോലുള്ള ഗുരുസ്ഥാനീയരുടെ സംഗീത വഴിയിലേക്ക് നല്ല ആസ്വാദകര്‍ എത്തിച്ചേര്‍ന്നത്. ഇത്തരം സമര്‍പ്പണം ദക്ഷിണേന്ത്യന്‍ സംഗീതജ്ഞരില്‍ എന്തുകൊണ്ടോ കാണാന്‍ കഴിയുന്നില്ല.

ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീത കുലപതികളിലൊരാളായ ഉസ്താദ് ഫയാസ് ഖാന്‍ മുറ്റത്ത് പന്തലിട്ട് സംഗീത സാധന നടത്തുകയും അത് കേള്‍ക്കാനെത്തുന്ന നൂറുകണക്കിനുപേര്‍ക്ക് കട്ടന്‍ചായ കൊടുക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നതായി കേട്ടിട്ടുണ്ട്. ഇങ്ങനെ പരസ്യമായി സാധകം ചെയ്യാന്‍ ധൈര്യമുള്ള എത്ര സംഗീതജ്ഞര്‍ ഇപ്പോള്‍ ഉണ്ട്? സംഗീതജ്ഞര്‍ എന്നു പറയപ്പെടുന്ന ആളുകള്‍ സംഗീതസംസ്‌കാരത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നതിനു പകരം സംഗീത വ്യവസായത്തിന്റെ ഭാഗമാവുകയാണ്. മുപ്പതും നാല്പതും വര്‍ഷം മുമ്പ് ആരൊക്കെയോ ചെയ്തുവെച്ച പാട്ടുകള്‍ ഇപ്പോള്‍ പണമാക്കുന്ന ജോലിയിലാണ് പുതിയ ആളുകള്‍. ഇത് അനുവദിച്ചു കൂടാ. സംഗീത സ്‌നേഹികളായ ജനങ്ങള്‍ ഇടപെടേണ്ട കാലം അതിക്രമിച്ചിരിക്കുന്നു.
നിരന്തരം പാടിയാല്‍ പാട്ടുകള്‍ കേടാകും. അങ്ങനെ പാടിപ്പാടി നമ്മുടെ പല പാട്ടുകളും വിഷമായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു. ഒറിജിനലിന്റെ സ്വഭാവത്തിലും ഗുണത്തിലും നിന്ന് അവ എത്രയോ മാറിപ്പോയിരിക്കുന്നു. പാക്കേജ് പോലുള്ള സംഗീതം പാടില്ല. ഇക്കാര്യത്തില്‍ പ്രവാസികള്‍ക്ക് പുതിയ ഭാവുകത്വം സൃഷ്ടിക്കാന്‍ കഴിയും. നാട്ടില്‍ ഒരിടത്ത് സ്വസ്ഥമായിരുന്നു പാട്ട് കേള്‍ക്കുന്നവരെ പോലെയല്ല പ്രവാസിയുടെ സംഗീതാസ്വാദനം. ഒരു ജീവിതയാത്രയുടെ എല്ലാ പ്രതിസന്ധികള്‍ക്കും ഇടയില്‍ നിന്നുകൊണ്ടാണ് വീണുകിട്ടുന്ന വിലപിടിച്ച ഇടവേളയില്‍ പ്രവാസികള്‍ പാട്ടു കേള്‍ക്കുന്നത്. ആ കേള്‍വിക്ക് അതുകൊണ്ടുതന്നെ സ്വസ്ഥരുടെ കേള്‍വിയെക്കാള്‍ പ്രത്യേകതയുണ്ട്. ആ കേള്‍വിക്കാണ് ആത്മാവുള്ളത്. കലാകാരന്മാര്‍ക്കും പ്രവാസത്തിലൂടെയേ ആത്മനവീകരണം ലഭിക്കൂ. അപരിചിത സമൂഹത്തില്‍ നിന്ന് കലാകാരന്‍ തിരുത്തലുകള്‍ക്ക് വിധേയനാകുന്നു.

സംഗീതത്തില്‍ സ്വന്തം വഴിതുറക്കാനുള്ള പരിശ്രമത്തിന്റെ ഭാഗമായാണ് കെ.ഇ.എഫ് 1126 എന്ന ആല്‍ബം തയ്യാറാക്കിയിട്ടുള്ളത്, ഇതിന്റെ പ്രമോ  യൂട്യൂബില്‍ മികച്ച പ്രതികരണം നേടിക്കഴിഞ്ഞു. ഇതുവരെ ആരും സഞ്ചരിക്കാത്ത വഴിയിലൂടെ ഒരു സഞ്ചാരം. റൂമി, ഷെഹബാസ് കലന്തര്‍, മഹ്മൂദ് ദര്‍വേഷ്, ജിയ ലത്തീഫ് തുടങ്ങിയ സൂഫികവികളുടെ അമൂല്യ വീക്ഷണങ്ങളും കവിതകളും മലയാളത്തിലേക്ക് പരിഭാഷപ്പെടുത്തി ഗാനങ്ങളാക്കി അവതരിപ്പിക്കുകയാണ് ഈ ആല്‍ബത്തില്‍. മികച്ച വായനയുടെ ഉടമകൂടിയായ ഷെഹബാസ് തന്നെയാണ് ഈ കവിതകള്‍ പരിഭാഷപ്പെടുത്തിയിട്ടുള്ളത്. നേരത്തെ പാബ്ലോ നെരൂദയുടെ കവിത ജോയ്മാത്യുവിന്റെ ഷട്ടര്‍ എന്ന സിനിമക്കുവേണ്ടി എഴുതി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയത് ഷെഹബാസ് തന്നെയാണ്.

ഈ രാത്രിയില്‍ ഞാനെഴുതുന്നു.. 
എന്റെ ഏറ്റം വിഷാദാര്‍ദ്ര കവിത.

അക്കാദമിക് തലത്തില്‍ അല്ലാതെ ഈശ്വരനിലേക്ക് സഞ്ചരിക്കാനുള്ള ഒരു ശ്രമം. ദൈവത്തിലേക്കുള്ള വിവിധ വഴികളെക്കുറിച്ചുള്ള ഒരന്വേഷണവുമാണിത്. മിസ്റ്ററിയില്‍നിന്ന് മിസ്റ്റിക് വഴികണ്ടെത്തുന്ന ജാലവിദ്യ. സംഗീതത്തിന്റെ ഇരുനൂറുവര്‍ഷങ്ങളിലേക്കുള്ള ഒരു സഞ്ചാരവും കൂടിയാണ് പുതിയ സംരംഭം. സംഗീതത്തില്‍ ഒരാള്‍ക്ക് എന്തും ആകാനുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യമുണ്ട്. മറ്റ് മേഖലകളില്‍ ഇത് പറ്റില്ല. ഒരാള്‍ക്ക് റിമിടോമിയായും മെഹ്ദിഹസനായും ജീവിക്കാം.
സിനിമയിലോ സാഹിത്യത്തിലോ ആയാലും പലരും നടന്ന വഴികളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നതിനോട് യോജിപ്പില്ല. മാറി സഞ്ചരിക്കുന്നവരെ ഭ്രാന്തന്മാര്‍ എന്നു മുദ്ര കുത്തി ഒറ്റപ്പെടുത്തുന്ന പഴയ ശൈലി പോലും മാറിപ്പോയി. ഇന്ന് ഭ്രാന്തന്റെ ചിന്തകള്‍ അറിയാനും അവയെ പിന്തുടരാനും ആളുകളുണ്ട്.
Roshan Haris and Shehbaz Aman
ഗുരുക്കന്മാരില്‍ പ്രധാനിയായ ഹാരിസ് ഭായിയുടെ പ്രിയപുത്രന്‍  റോഷനുമൊത്തുള്ള സംഗീതയാത്രയാണ് ഷെഹബാസിനെ ഈണങ്ങളുടെ മാന്ത്രികനാക്കുന്നത്. ഇരുവരും ഒരുമിച്ചുള്ള കാര്യങ്ങളെന്തൊക്കെ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നല്‍കുന്നതിനെക്കാള്‍ എളുപ്പം ഒരുമിക്കാത്ത കാര്യങ്ങളേതെന്നു പറയുകയാണ്. 2001 മുതല്‍ രണ്ടുപേരും തമ്മിലുള്ള കോമ്പിനേഷന്‍ സംഗീത സദസ്സുകളെ ആനന്ദിപ്പിച്ചുവരുന്നു. ഈ ചേര്‍ച്ചയെ ശാസ്ത്രീയമായോ യുക്തിപരമായോ അക്കാദമിക്കലായോ അളക്കാന്‍ കഴിയില്ല. പാട്ടും താളവും ഒരേപോലെ സ്വകാര്യവും അതേ പോലെ ആനന്ദ നിര്‍ഭരവും ആകുന്ന വേളകളുടെ അപൂര്‍വ്വ സങ്കലനമാണ് ഇരുവരും ഒരുമിക്കുമ്പോള്‍ സംഭവിക്കുന്നത്. തബലയിലും ഹിന്ദുസ്ഥാനിയിലും അഗാധപാണ്ഡിത്യമുള്ള റോഷന്‍ സംഗീത പരിപാടികള്‍ക്കു പുറമെ ഖരാന എന്നു പേരുള്ള വീട്ടില്‍ തബലയുടെ സാധ്യതകളെന്തെന്നു പുതുതലമുറയെ പഠിപ്പിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി പന്ത്രണ്ട് വര്‍ഷമായി ശില്‍പശാലകള്‍ നടത്തുന്നുണ്ട്. പിതാവ് തന്നെയാണ് റോഷന്റെ ഗുരു. കൊല്‍ക്കത്തയില്‍ രവീന്ദ്രനാഥ ടാഗോര്‍ സര്‍വ്വകലാശാലയുടെ കീഴിലുള്ള നിഖില്‍ഭാരത് സംഗീത വിദ്യാലയത്തില്‍നിന്ന് തബലയില്‍  വിശാരദ് കോഴ്‌സ് സ്വര്‍ണമെഡലോടെ പൂര്‍ത്തിയാക്കിയ റോഷന്‍ സഹസംഗീതജ്ഞരുമായുള്ള 'സംഗ'ങ്ങളില്‍ നിന്നാണ് ഉപരിപഠനത്തിന്റെ സാധ്യതകള്‍ തേടുന്നത്.
Malayalam News Sunday Plus 2014 June 22

2014, ജൂൺ 8, ഞായറാഴ്‌ച

ഹൗസ് ഡ്രൈവര്‍ പണി നിര്‍ത്തി പാട്ടിനു പോയി


രമേശ് അരൂര്‍


രു വ്യാഴവട്ടക്കാലത്തിലധികമായി കുടുംബ പ്രാരബ്ധങ്ങളുടെ ചുമടുകള്‍ കയറ്റിയ ജീവിത വണ്ടി ഓട്ടാന്‍ അറബികളുടെ വാഹനങ്ങളുടെ ചക്രം തിരിക്കുന്ന 58 കാരനായ മുഹമ്മദ് എന്ന ഹൗസ്‌ഡ്രൈവര്‍ പണി ഉപേക്ഷിച്ച് അയാളുടെ പാട്ടിനു പോവുകയാണ്. പണി മടുത്തിട്ടോ തൊഴിലിടത്തില്‍ പീഡനമുണ്ടായിട്ടോ അല്ല അദ്ദേഹം മരുഭൂമി വിട്ടുപോകുന്നത്. പടച്ചവന്റെ കാരുണ്യം കൊണ്ട് കാലചക്രം ദിശതെറ്റാതെ പിന്നോട്ട് ഉരുണ്ടുപോകുന്നതിനിടയില്‍ എല്ലാം നന്നായിതന്നെ നടക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു.

മരുഭൂമിയിലെ യാത്ര തുടങ്ങുമ്പോള്‍ തലയില്‍ ഏറ്റിയിരുന്ന ഭാണ്ഡക്കെട്ടുകള്‍ ഒന്നൊന്നായി ഇറക്കി വെക്കാന്‍ കഴിഞ്ഞു. രണ്ടു പെണ്‍കുട്ടികളെയാണ് പടച്ചവന്‍ തന്നത്. മക്കളെ പഠിപ്പിച്ച് ഓരോരോ നിലകളിലാക്കി അന്തസ്സോടെ അവരുടെ വിവാഹം നടത്തി. കുട്ടികളെ പഠിപ്പിക്കാനും ജീവിതം കരുപ്പിടിപ്പിക്കാനുമായി പലപ്പോഴായി വാങ്ങിക്കൂട്ടിയ ലക്ഷങ്ങള്‍ വരുന്ന കടങ്ങള്‍, പലിശയും കൂട്ടുപലിശയും മുതലുമായി പെരുകി കിടന്നിരുന്നത് ഒന്നൊന്നായി വീട്ടി. വിശ്രമ കാലത്ത് കയറിക്കിടക്കാന്‍ വൃത്തിയും അടച്ചുറപ്പും ഉള്ള വീട് ഒരെണ്ണം തട്ടിക്കൂട്ടി. ആപത്തില്‍ സഹായിച്ചവരോട് സലാം പറഞ്ഞു. ഇനി മരുഭൂമിയില്‍ നിന്ന് നാടിന്റെ പച്ചപ്പിലേക്ക് മടങ്ങാനുള്ള നേരമായെന്ന് ഉള്ളിലിരുന്ന് ആരോ ഇടക്കിടെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ഉള്‍വിളി സഹിക്കാതായപ്പോള്‍  ഒരുദിവസം രാത്രി ഓട്ടത്തിനിടയില്‍ മുഹമ്മദ് തൊഴിലുടമയായ അറബിയോട് പറഞ്ഞു:

- എനിക്ക് നാട്ടിലേക്ക് മടങ്ങാന്‍ സമയമായി. 

മുഹമ്മദിന്റെ ആവശ്യം കേട്ടപ്പോള്‍ അവധി ചോദിക്കുകയാണെന്ന് കരുതി അദ്ദേഹം മുഷിഞ്ഞു:

എന്തായിത് മുഹമ്മദ്... നീ നാട്ടില്‍ പോയി വന്നിട്ട് അധിക കാലമായില്ലല്ലോ... 

അവധിയല്ല മരുഭൂമിയില്‍ നിന്നുള്ള അവസാന മടക്കമാണ് വേണ്ടതെന്ന് പറഞ്ഞപ്പോള്‍ സഡന്‍ ബ്രേക്കിട്ട കാറിന്റെ ടയര്‍പോലെ മുതലാളിയുടെ വാക്കുകള്‍ ഇരുട്ടില്‍ ഉരഞ്ഞു. തെല്ലു നിശ്ശബ്ദതക്കുശേഷം അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു, നാട്ടില്‍ എന്തു ചെയ്യാന്‍ പോകുന്നുവെന്ന്...

ഒട്ടും ആലോചിക്കാതെ മുഹമ്മദിന്റെ മറുപടി: എനിക്കെന്റെ പാട്ട് വീണ്ടെടുക്കണം.

അര്‍ബാബിന് കാര്യം മനസിലായി. പാട്ടെന്നു കേട്ടാല്‍ എല്ലാം മറക്കുന്ന മുഹമ്മദിനെ പിടിച്ചു നിര്‍ത്താനാവില്ലെന്ന് അര്‍ബാബിനറിയാം.
സംഗീതപ്രിയനായ അറബി മുഹമ്മദിന്റെ തിരിച്ചുപോക്കിന്് പച്ചക്കൊടി കാട്ടി. അങ്ങനെ മുഹമ്മദ് മരുഭൂമിയില്‍ വണ്ടിയോടിക്കല്‍ നിര്‍ത്തി അയാളുടെ ജീവന്റെ ജീവനായ പാട്ടിന്റെ കൂട്ടുതേടി പോവുകയാണ്. 

തലമുറകളായി സംഗീതത്തെ താരാട്ടു തൊട്ടിലിലാട്ടിയ കോഴിക്കോടിന്റെ മകനാണ് മുഹമ്മദ്. മൊണാലിസ മുഹമ്മദ് എന്നു വിളിക്കുന്ന എരഞ്ഞിക്കല്‍ പൂമക്കോത്ത് മുഹമ്മദ് ഗസ്‌നിയെന്ന ഹൗസ്‌ഡ്രൈവറെ കണ്ടുമുട്ടിയതും വര്‍ത്തമാനം പറയാന്‍ അവസരം കിട്ടിയതും മരുഭൂമിയിലെ സംഗീതപ്രേമികള്‍ പ്രായം മറന്ന് ഒരുമിച്ചുകൂടിയ ഒരു മെഹഫില്‍ രാവിലാണ്. കോഴിക്കോട് മ്യൂസിക് ലവേഴ്‌സ് എന്ന സംഗീതകൂട്ടായ്മയായിരുന്നു ആതിഥേയര്‍. 
ജിദ്ദയിലെ എല്ലാത്തരം പാട്ടുകാരും നാദാര്‍ച്ചന നടത്തിയ ആ രാവില്‍ മുഹമ്മദിന് ജിദ്ദയിലെ സംഗീത സമൂഹം നല്‍കിയ ആദരവും സ്‌നേഹപൂര്‍ണമായ യാത്രയയപ്പും കൂടിയായിരുന്നു അത്. 

പതിനഞ്ച് വര്‍ഷം മുമ്പ് സൗദിയില്‍ ഡ്രൈവര്‍ പണിക്കെത്തിയതാണ് മുഹമ്മദ്. ആദ്യം റിയാദിലായിരുന്നു. അമേരിക്കന്‍ സ്‌കൂള്‍ബസ് ഡ്രൈവറുടെ ജോലിയായിരുന്നു. പിന്നീട് പലപ്പോഴായി പല കാരണങ്ങളാല്‍ വിസകള്‍ മാറിമാറി പതിനഞ്ചാം വര്‍ഷം നാട്ടിലേക്കുമടങ്ങാന്‍ പെട്ടികെട്ടുന്നത് ആറാമത്തെ സ്‌പോണ്‍സറും സംഗീത പ്രേമിയുമായ അബ്ദുല്ല അല്‍ ജുഹൈദിന്റെ വീട്ടുഡ്രൈവര്‍ എന്ന പദവി ഉപേക്ഷിച്ചാണ്. ഇക്കാലമത്രയും പരിപാലിച്ച മരുഭൂമിയോട് സലാം പറഞ്ഞുകൊണ്ട്. കിംഗ് അബ്ദുല്‍ അസീസ് വിമാനത്താവളം എന്‍ജിനിയറാണ് മുഹമ്മദിന്റെ ബോസ്.  

ജിദ്ദയിലെ സംഗീത സഭകളിലെ സ്ഥിര സാന്നിധ്യമായ മുഹമ്മദിന്റെ പാട്ട് സ്വരസ്ഥാനങ്ങളുടെ മര്‍മ്മം അറിവുള്ള ജ്ഞാനസ്ഥന്റേതാണെന്ന് ആ മൂളല്‍ കേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ തന്നെ ആരും സമ്മതിച്ചുപോകും. അത്ര മധുര മനോഹരമാണത്. ഹാര്‍മോണിയത്തിലൂടെ ആ കൈകള്‍ ഒഴുകുന്നതിനൊപ്പം ശ്രോതാക്കളുടെ ആത്മാവിലേക്ക് അനുഭൂതിയായി പാട്ടും പെയ്തിറങ്ങുന്നത് അനുഭവിച്ചുതന്നെ അറിയണം. ഗസലുകളും ശാസ്ത്രീയാടിത്തറയുള്ള ഗാനങ്ങളുമാണ് മുഹമ്മദിനിഷ്ടം. 

അയാള്‍ ഓടിക്കുന്ന വണ്ടിയില്‍ മുതലാളിയും കുടുംബവും മാത്രമായിരിക്കില്ല യാത്ര ചെയ്യുന്നത്. എങ്ങോട്ടുപോയാലും സന്തത സഹചാരിയെപ്പോലെ ഹാര്‍മ്മോണിയപ്പെട്ടിയുമുണ്ടാകും. സംഗീതസ്‌നേഹികളായ  മരുഭൂമിയിലെ മറ്റ് ചങ്ങാതിമാര്‍ക്കൊപ്പം പാട്ടിന്റെ കെട്ടഴിക്കാനുള്ള ഒരവസരവും മുഹമ്മദ് പാഴാക്കാറില്ല. ബാബുരാജും, മെഹ്ദി ഹസനും, ജഗജിത് സിംഗും, ദക്ഷിണാമൂര്‍ത്തി സംഗീതവുമെല്ലാം മുഹമ്മദിന്റെ ആലാപനത്തില്‍ ശ്രുതിഭദ്രവും താളനിബദ്ധവുമാണ്. പണികഴിഞ്ഞ് മുറിയിലെത്തിയാല്‍ കാറില്‍ നിന്ന് ഹാര്‍മ്മോണിയം നേരെ മുറിയിലെത്തും. വിശ്രമവേളകളില്‍ ഹാര്‍മ്മോണിയത്തില്‍ നിന്ന് പറക്കുന്ന നാദശലഭങ്ങളെ മനസിന്റെ കൂട്ടിലിണക്കാന്‍  കൊതിച്ച് മുതലാളിയും മക്കളും കൂടി എത്തുന്നതോടെ അതൊരു കുഞ്ഞുമെഹ്ഫിലാകും. മറ്റ് കേള്‍വിക്കാരില്ലെങ്കില്‍ മക്കളെയും പേരക്കുട്ടികളെയും സ്‌കൈപ്പിലൂടെ വിളിച്ചിരുത്തി പാടിക്കേള്‍പ്പിക്കും. ഇങ്ങനെ പാട്ടിനിടയില്‍ ചക്രം തിരിച്ചും ഇന്നലെകള്‍ ഇന്ധനമാക്കിയും ഹൈ സ്പീഡിലായിരുന്നു മരുഭൂമിയില്‍ മുഹമ്മദിന്റെ രാപ്പകലുകള്‍ ഓടിമറഞ്ഞത്.

തിക്കും തിരക്കും പിടിച്ച ജീവിതപ്പാതയുടെ വളവുതിരിവുകളിലൂടെ മുഹമ്മദിന്റെ വണ്ടി ചീറിപ്പായുമ്പോഴും വിട്ടുപിരിയാത്ത ചങ്ങാതിയെപോലെ പാട്ടും അയാള്‍ക്കൊപ്പം സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. 

ഗള്‍ഫിലെത്തുന്നതിനുമുമ്പ് പൂത്തുലഞ്ഞു പരിമളം പരത്തിയിരുന്ന മനോഹരമായ ഒരു കലാവസന്തമുണ്ടായിരുന്നു നാട്ടില്‍ അയാള്‍ക്ക്. പാട്ടും, നാടകവും, ഗസലും, മെഹ്ഫിലും, യാത്രകളും, പൊട്ടിച്ചിരികളും കൊണ്ട് ഉത്സവ സമാനമായിരുന്നു അന്നത്തെ ജീവിതം. 
പാട്ടിന്റെ നൊസ്സ് കോഴിക്കാട്ടുകാരന് ജന്മസിദ്ധമായി കിട്ടുന്ന വരമാണ്. പാട്ട് പാടാനും കേള്‍ക്കാനും കിട്ടുന്ന ഒരവസരവും പാഴാക്കിയിരുന്നില്ല. എട്ടാം ക്ലാസില്‍ പഠിക്കുമ്പോഴാണ് സംഗീതം ശാസ്ത്രീയമായി അഭ്യസിക്കണം എന്ന മോഹമുദിച്ചത്. കോഴിക്കോട്ട് അക്കാലത്തെ പ്രമുഖ മാപ്പിളപ്പാട്ട് കലാകാരനും റേഡിയോ ആര്‍ട്ടിസ്റ്റുമായ എസ്.എം. കോയയാണ് ബാലപാഠങ്ങള്‍ പഠിപ്പിച്ചത്. പക്ഷെ കര്‍ണാടക സംഗീതം എന്തെന്ന് നന്നായി മനസിലാക്കാന്‍ തുടങ്ങിയത് കുഞ്ഞിക്കേളു ഭാഗവതരുടെ ശിഷ്യനായതോടെയാണ്. സംഗീതം ഒരുപാസനയാണെന്നും എല്ലാത്തരം വേര്‍തിരിവുകളേയും നിഷ്പ്രഭമാക്കുമെന്നും ജ്ഞാനോദയമുണ്ടായ കാലം കൂടിയായിരുന്നു അത്. 

ഈസ്റ്റ് ഹില്‍ ഗവ. ഹൈസ്‌കൂള്‍ വിദ്യാര്‍ഥിയായിരിക്കെ തുടങ്ങിയതാണ് നാടകത്തോടുള്ള പ്രണയം. സി.എല്‍. ജോസിന്റെ നൊമ്പരങ്ങള്‍ എന്ന നാടകത്തില്‍ നായകന് പകരക്കാരനായാണ് അരങ്ങേറ്റം. കോഴിക്കോട് നഗരസഭയുടെ ആദ്യകാല മേയര്‍ വി. കുട്ടിക്കൃഷ്ണന്‍ നായരുടെ മരുമകന്‍ മധുസൂദനനായിരുന്നു സംവിധാനം. നായകന്റെ റോള്‍ മറ്റൊരു വിദ്യാര്‍ഥിക്കായിരുന്നു. മുഹമ്മദിന് അണിയറയില്‍ നിന്ന് നടീനടന്മാര്‍ക്ക് ഡയലോഗുകള്‍ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്ന പ്രോംപ്റ്ററുടെ ചുമതലയാണ് സംവിധായകന്‍ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നത്. എന്നാല്‍ പലപ്പോഴും മുഹമ്മദിന്റെ സംഭാഷണങ്ങള്‍ നായക നടനെ കവച്ചുവെക്കും വിധം വികാരതീവ്രമാണെന്ന് സംവിധായകന്‍ തിരിച്ചറിഞ്ഞു. അതോടെ പ്രോംപ്റ്റര്‍ക്ക് അണിയറയില്‍ നിന്ന് അരങ്ങിലേക്ക് സ്ഥാനക്കയറ്റം കിട്ടി. കോഴിക്കോട് ഗവണ്‍മെന്റ് ആര്‍ട്‌സ് കോളേജിലെ പ്രീഡിഗ്രിക്കാലം ആയപ്പോഴേക്കും പാട്ടിന്റെയും നാടകത്തിന്റെയും ലഹരി തലയ്ക്ക് പിടിച്ചിരുന്നു.

ഇതിനിടയില്‍ ശരച്ചന്ദ്ര മറാഠെയില്‍ നിന്ന് കുറച്ച് ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതം പഠിച്ചു, വയലിനിസ്റ്റായ സി.എം. വാടിയിലും, ഗെദ്ദു (ഗീതം) ഫെയിം ഉമ്മറും മുഹമ്മദിന്റെ സംഗീതാഭിരുചിയെ കൂടുതല്‍ ജ്വലിപ്പിച്ചു.
നാടക പ്രതിഭകളായിരുന്ന കോഴിക്കോട് ശാന്താദേവി, സല്ലാപം ശാരദ, എല്‍.സി സുകുമാരന്‍, ഭാസ്‌കരക്കുറുപ്പ്, ജോസ് തോട്ടമുക്ക്  എന്നിവര്‍ക്കൊപ്പം അമച്വര്‍ നാടകവേദിയിലും മുഹമ്മദ് തിളങ്ങി. കോഴിക്കോട് നഗരത്തില്‍ മുഹമ്മദ് പാടാത്ത മെഹ്ഫിലുകളും, നാടകം കളിക്കാത്ത അരങ്ങുകളും ഇല്ലായിരുന്നു അക്കാലത്ത്. 
നാടകവും പാട്ടുമായി നാടുതെണ്ടിയ മുഹമ്മദിന് മൂക്കുകയര്‍ ഇടാന്‍ യാഥാസ്ഥിതികരായ വീട്ടുകാര്‍ തീരുമാനിച്ചു. അങ്ങനെയാണ് 24-ാം വയസില്‍ ഇടിയങ്ങരക്കാരി ഷംഷാദ് ബീഗം ജീവിതഗാനത്തിന്റെ ശ്രുതിലയമാകുന്നത്. ആ ദാമ്പത്യ വല്ലരിയില്‍ രണ്ട് പെണ്‍ കുസുമങ്ങള്‍ വിരിഞ്ഞു. നൗഫീറയും, ബിന്‍സീറയും. നാടകവും സംഗീതവും പോലെ ഇടത്തും വലത്തുമായി വളര്‍ന്നുവന്ന മക്കളിലേക്കും ഉപ്പയുടെ കലാസാധനയുടെ തീപ്പൊരി പാറിവീണിരുന്നു. പഠനകാലത്ത് അവര്‍ പ്രകടിപ്പിച്ച കലാ സാഹിത്യ മികവുകള്‍ക്ക് ലഭിച്ച വലിയ പുരസ്‌കാരങ്ങള്‍ അതു സാക്ഷ്യപ്പെടുത്തുന്നു.

ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസത്തില്‍ മത്സരിച്ചു മുന്നിലെത്തിയ മുഹമ്മദിന്റെ പെണ്‍കുട്ടികള്‍ പഠനത്തിനൊപ്പം സംഗീതവും ശാസ്ത്രീയമായി അഭ്യസിച്ചു. രണ്ടാളും വേദികളില്‍ പാടി നിരവധി സമ്മാനങ്ങള്‍ വാരിക്കൂട്ടി. ഉപ്പയെ പോലെ നാടകം ഇഷ്ടപ്പെട്ട മൂത്തമോള്‍ നൗഫീറ, മരീചിക എന്ന നാടകത്തില്‍ ഉപ്പയോടൊപ്പം അഭിനയിക്കുകയും ചെയ്തു. മുറപ്പെണ്ണിന്റെയും മുറച്ചെറുക്കന്റെയും വേഷപ്പകര്‍ച്ചയിലായിരുന്നു വേദിയില്‍ ഇരുവരും തകര്‍ത്ത് അഭിനയിച്ചത്. ഭാര്യയും മക്കളുമൊക്കെയായെങ്കിലും പാട്ടും നാടകവും കൈവിട്ടുകളയാന്‍ മുഹമ്മദിനായില്ല. പക്ഷേ ജീവിക്കാന്‍ ഒരുവരുമാനം കണ്ടെത്തുകയും വേണം. അങ്ങനെയാണ് നാടകത്തിനും നൃത്തത്തിനുമെല്ലാം ചമയങ്ങളും ഉടയാടകളും വാടകയ്ക്കു കൊടുക്കുന്ന മൊണാലിസ എന്ന സ്ഥാപനത്തിന് തുടക്കമാവുന്നത്. അതോടെ കോഴിക്കോട്ടുകാര്‍ മുഹമ്മദിനെ മൊണാലിസ മുഹമ്മദ് എന്ന് വിളിക്കാന്‍ തുടങ്ങി. ഇക്കാലത്ത് ദേവന്‍ എടക്കാടിന്റെ മനസാക്ഷി, എ.കെ. അബ്ദുല്ലയുടെ ഉല്‍ക്കകള്‍ തുടങ്ങി നിരവധി നാടകങ്ങളിലും അദ്ദേഹം അഭിനയിച്ചു.

ജീവിതാവശ്യങ്ങള്‍ക്കൊപ്പം കുട്ടികളും അവരുടെ വിദ്യാഭ്യാസ ചെലവുകളും വളര്‍ന്നു വലുതായതോടെ കളി കാര്യമായി. നാടകവും പാട്ടുമായി നടന്നാല്‍ പഠിക്കാന്‍ മിടുക്കികളായ കുട്ടികളുടെ ഭാവി ഇരുളിലാണ്ടുപോകുമെന്ന് ഭയപ്പെട്ട മുഹമ്മദ് നാടകമോഹത്തിനും പാട്ടിനും മേലെ കര്‍ത്തവ്യബോധത്തിന്റെ തിരശ്ശീല വലിച്ചിട്ട് ഗള്‍ഫിലേക്കു പറന്നു. നാട്ടിലായിരുന്നപ്പോള്‍ ഡ്രൈവിംഗ് പഠിച്ചത് ഗള്‍ഫില്‍ എളുപ്പം ജോലി നേടാന്‍ സഹായകമായി. അങ്ങനെയാണ് ഹെവി ഡ്രൈവറായി റിയാദിലെ അമേരിക്കന്‍ സ്‌കൂളിലെത്തിയത്. റിയാദില്‍ നിന്ന് മാറി പിന്നീട് ദമാം, ജുബൈല്‍ എന്നിവിടങ്ങളില്‍ വളയം തിരിച്ച് മുഹമ്മദ് ജിദ്ദയിലെത്തിയപ്പോഴേക്കും വര്‍ഷം പതിനഞ്ച് കടന്നുപോയിരുന്നു. ഇതിനിടയില്‍ കുട്ടികള്‍ വലുതായി ഒരുപാട് ഉയരങ്ങളിലെത്തി. മൂത്ത മകള്‍ നൗഫീറ കോഴിക്കോട് മെഡിക്കല്‍ കോളെജില്‍ പഠിച്ച് ഡോക്ടറായി. ഇപ്പോള്‍ ഖത്തര്‍ ഹമദ് ആശുപത്രിയില്‍ പ്രാക്ടീസ് ചെയ്യുന്ന ഡോ. നൗഫീറയുടെ ഭര്‍ത്താവ് വി. ഫൈസലും അവിടെ എം.ഡി. ബിരുദമുള്ള ഡോക്ടറാണ്. 

ഇളയ മകള്‍ ബിന്‍സീറ കംപ്യൂട്ടര്‍ സയന്‍സില്‍ ബി.ടെക് പാസായി. ദുബായില്‍ മെക്കാനിക്കല്‍ എന്‍ജിനീയറായ ഭര്‍ത്താവ് പി.സി. ഫൈസലും കുട്ടിയുമൊത്ത് സസുഖം ജീവിക്കുന്നു. മക്കളെ പഠിപ്പിക്കാനും വീട്ടുചെലവുകള്‍ നിര്‍വഹിക്കാനുമായി പലപ്പോഴായി വാങ്ങിക്കൂട്ടിയ ലക്ഷക്കണക്കിനു രൂപയുടെ കടം മുഴുവന്‍ ഹൗസ്‌ഡ്രൈവര്‍ പണിയില്‍ നിന്ന് കിട്ടിയ തുച്ഛവരുമാനം കൊണ്ട് മുഹമ്മദ് ഓരോ കാലത്തായി കൊടുത്തു തീര്‍ത്തു. പണിയെടുത്തു മുഷിയുന്ന ഇടവേളകളിലും രാത്രികളിലും മരുഭൂമിയിലെ സംഗീത വേദികളില്‍ പാട്ടുപാടി.

ജീവിതത്തിലെ എല്ലാ പരീക്ഷണങ്ങളെയും അതിജീവിക്കാന്‍ കരുത്തുനല്‍കിയത് ഉള്ളില്‍ തേന്‍ചുരത്തി നിന്ന സംഗീതവും പ്രിയസഖി ഷംഷാദിന്റെ ത്യാഗം നിറഞ്ഞ സഹകരണവുമാണെന്ന് മുഹമ്മദ് പറയുന്നു. 

ഇപ്പോള്‍ മനസ്സ് ശാന്തമാണ്. ഖത്തറിലും ദുബായിലുമുള്ള മക്കളെയും മരുമക്കളെയും കാണണം. പേരക്കുട്ടികള്‍ക്ക് വല്യുപ്പാന്റെ കരളിലെ സംഗീതമധുരം പകരണം. ഹാര്‍മോണിയത്തിന്റെ മധുരസ്വരത്തിനൊപ്പം വല്യുപ്പയുടെ പാട്ടുകേള്‍ക്കുമ്പോള്‍ കുഞ്ഞുമക്കളും സന്തോഷത്തോടെ ഏറ്റുപാടാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നുണ്ട്. തലമുറകളിലേക്ക് പടരുകയാണ് മുഹമ്മദിന്റെ സംഗീതം. ഇനിയുള്ള കാലം ആ നിര്‍വൃതിയുടെ സുഖം നുകരാന്‍ വേണ്ടിക്കൂടിയാണ് മുഹമ്മദ് പാട്ടിന്റെ കൂട്ടുതേടി നാട്ടിലേക്ക് വിമാനം കയറുന്നത്.